بازدیدها: 1
مقدمه
استاندارد ISO 9001 به عنوان شناختهشدهترین استاندارد سیستم مدیریت کیفیت در جهان توسط International Organization for Standardization تدوین و منتشر میشود. این استاندارد چارچوبی بینالمللی برای طراحی، اجرا، نگهداری و بهبود سیستم مدیریت کیفیت (QMS) در سازمانها فراهم میکند.
آخرین نسخه رسمی منتشرشده، ISO 9001:2015 است. نسخه جدید با عنوان ISO 9001:2026 در حال نهاییسازی و انتشار رسمی است و هدف آن بهروزرسانی استاندارد متناسب با تحولات محیط کسبوکار، فناوریهای دیجیتال، پیچیدگی زنجیرههای تأمین و الزامات پایداری است.
این جزوه با هدف آشنایی دانشجویان با فلسفه بازنگری 2026، محورهای کلیدی آن و تفاوتهای اساسی با نسخه 2015 تهیه شده است.
1. چرا بازنگری 2026 انجام شد؟
نسخه 2015 تمرکز مهمی بر «تفکر مبتنی بر ریسک» و «همراستایی با استراتژی سازمان» داشت. اما از سال 2015 تاکنون تغییرات عمیقی در فضای کسبوکار رخ داده است:
- گسترش تحول دیجیتال و تصمیمگیری دادهمحور
- افزایش ریسکهای سایبری و فناورانه
- اختلالات جهانی در زنجیره تأمین
- افزایش فشارهای اجتماعی و زیستمحیطی
- افزایش انتظارات ذینفعان
نسخه 2026 با هدف پاسخگویی به این تحولات طراحی شده است. این نسخه یک تغییر انقلابی مانند 2015 نیست، بلکه یک تکامل هوشمندانه و آیندهنگر است.
2. رویکرد کلی ISO 9001:2026
در نسخه جدید، سیستم مدیریت کیفیت باید:
- استراتژیکتر باشد
- دادهمحورتر باشد
- آیندهنگر و پیشگیرانهتر باشد
- همسو با پایداری و مسئولیت اجتماعی باشد
- عمیقتر در فرهنگ سازمان نهادینه شود
تمرکز از «مستندسازی و انطباق» به سمت «کارایی، اثربخشی و ارزشآفرینی» حرکت کرده است.
3. تفاوتهای کلیدی ISO 9001:2026 با ISO 9001:2015
3-1. رهبری و فرهنگ کیفیت
در نسخه 2015:
- تأکید بر تعهد مدیریت ارشد
- حذف الزام نماینده مدیریت
- تمرکز بر پاسخگویی مدیریت
در نسخه 2026:
- تقویت مفهوم «فرهنگ کیفیت»
- تأکید بر رفتار اخلاقی و مسئولیتپذیری سازمانی
- همراستایی مستقیم اهداف کیفیت با اهداف استراتژیک
- سنجش بلوغ فرهنگ کیفیت
در این نسخه، کیفیت یک پروژه مدیریتی نیست؛ بلکه بخشی از هویت سازمان است.
3-2. مدیریت ریسک و فرصت
در نسخه 2015:
- معرفی تفکر مبتنی بر ریسک
- جایگزینی اقدام پیشگیرانه با ریسکمحوری
در نسخه 2026:
- تفکیک شفافتر ریسک و فرصت
- الزام به ارزیابی اثربخشی اقدامات کنترلی
- ادغام مدیریت ریسک با تصمیمگیری راهبردی
- توجه بیشتر به ریسکهای دیجیتال، سایبری و زنجیره تأمین
در نسخه جدید، ریسک صرفاً شناسایی نمیشود؛ بلکه باید قابل اندازهگیری و قابل پایش باشد.
3-3. تحول دیجیتال و دادهمحوری
این بخش یکی از مهمترین تفاوتهاست.
در نسخه 2015:
- تأکید بر پایش و اندازهگیری
- تحلیل دادهها برای بهبود
در نسخه 2026:
- تصمیمگیری مبتنی بر دادههای بلادرنگ
- استفاده از داشبوردهای مدیریتی
- دیجیتالی شدن مستندات
- توجه به امنیت و یکپارچگی دادهها
- استفاده از ابزارهای تحلیلی پیشرفته
کیفیت بدون تحلیل داده در نسخه جدید ناقص تلقی میشود.
3-4. پایداری و ذینفعان
در نسخه 2015:
- تحلیل زمینه سازمان
- شناسایی ذینفعان و نیازهای آنها
در نسخه 2026:
- گسترش تحلیل زمینه به عوامل اجتماعی و زیستمحیطی
- توجه غیرمستقیم به مفاهیم ESG
- بررسی تأثیر فعالیتهای سازمان بر جامعه
- نگاه بلندمدت به ارزشآفرینی پایدار
کیفیت دیگر محدود به رضایت مشتری نیست؛ بلکه شامل مسئولیت اجتماعی نیز میشود.
3-5. زنجیره تأمین و برونسپاری
در نسخه 2015:
- کنترل تأمینکنندگان
- ارزیابی عملکرد آنها
در نسخه 2026:
- تحلیل ریسک تأمینکنندگان
- تابآوری زنجیره تأمین
- آمادگی در برابر اختلالات
- پایش دادهمحور عملکرد تأمینکنندگان
کیفیت نهایی وابسته به کیفیت کل زنجیره است.
3-6. مدیریت دانش سازمانی
در نسخه 2015:
- الزام به شناسایی و حفظ دانش موردنیاز
در نسخه 2026:
- تقویت مکانیزمهای انتقال دانش
- جلوگیری از وابستگی به افراد کلیدی
- ثبت تجربیات و درسآموختهها
- استفاده از سیستمهای دانش دیجیتال
دانش سازمانی به عنوان سرمایه استراتژیک دیده میشود.
4. چه چیزهایی تغییر نکرده است؟
- ساختار 10 بندی استاندارد (مطابق Annex SL) حفظ میشود
- چرخه PDCA همچنان مبنای طراحی سیستم است
- تمرکز بر بهبود مستمر پابرجاست
- رضایت مشتری همچنان یکی از اهداف اصلی است
بنابراین چارچوب کلی ثابت مانده، اما عمق و رویکرد اجرایی تقویت شده است.
5. پیامهای کلیدی ISO 9001:2026
- کیفیت باید استراتژیک باشد
- کیفیت باید مبتنی بر داده باشد
- کیفیت باید پایدار باشد
- کیفیت باید در فرهنگ سازمان نهادینه شود
- کیفیت باید آیندهنگر و پیشگیرانه باشد
جمعبندی نهایی
ISO 9001:2015 نقطه عطفی در گذار از مستندسازی به ریسکمحوری بود.
ISO 9001:2026 گام بعدی در بلوغ سیستم مدیریت کیفیت است.
این نسخه سازمانها را به سمت:
- تصمیمگیری هوشمندانه
- استفاده مؤثر از دادهها
- تابآوری در برابر بحرانها
- توجه به پایداری
- تقویت فرهنگ کیفیت
هدایت میکند.
برای مدیران آینده، درک این نکته ضروری است که سیستم مدیریت کیفیت دیگر یک الزام ممیزی نیست، بلکه یک ابزار راهبردی برای بقا و رشد پایدار سازمان در محیط پیچیده امروز است.
